English
ដោយ៖ ខន វុទ្ធី
ប្រាសាទបល្ល័ង្ក មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិដងតាឯក ឃុំដូង ស្រុកប្រាសាទបល្ល័ង្ក ខេត្តកំពង់ធំ ដែលជាសំណង់ប្រាសាទឥដ្ឋសង់នៅលើគ្រឹះថ្មបាយក្រៀម មានរាងបួនជ្រុងទ្រវែង ហើយមានយ៉មួយលយទៅមុខខាងកើត ពោល ទំនងសង់ឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីសូរ្យវរ្ម័នទី១ (គ.ស. ១០០២-១០៤៩)។ បើមើលទៅលើស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នរបស់ប្រាសាទ គឺមានលក្ខណៈទ្រុឌទ្រោមគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ប៉ុន្តែ ការប្រណិប័តជំនឿរបស់អ្នកស្រុកទៅលើបុរាណដ្ឋាននេះ គឺនៅតែបន្តឥតដាច់នោះឡើយ។ ជាក់ស្តែង ជាទៀងទាត់រៀងរាល់ឆ្នាំ នៅទីនេះគេតែងប្រារព្ធពិធីឡើងមាឃនៅថ្ងៃ៣កើត ខែមាឃ (មាឃធំ) ដែលគេសន្មតថាជាថ្ងៃ “បើកទ្វារស្រុក” និងប្រារព្ធពិធីបុណ្យភូមិនៅថ្ងៃ៨កើត ខែមាឃ (មាឃធំ) ដែលគេសន្មតថាជាថ្ងៃ “បិទទ្វារស្រុក”។ ជាទូទៅ ការហៅថា “ឡើងមាឃ” នៅទូទាំងខេត្តកំពង់ធំ គេមិនសូវនិយមហៅនោះទេ ពោល គឺគេច្រើនហៅថា “ឡើងអ្នកតា” ឬ “ឡើងលោកតា”។ ប៉ុន្តែ មួយផ្នែកធំនៃអ្នកស្រុកស្ទោង និងមួយផ្នែកធំនៃអ្នកស្រុកប្រាសាទបល្ល័ង្ក គេហៅពិធីនេះថា “ឡើងមាឃ” ពោល គឺហៅដូចអ្នកស្រុកសៀមរាបដូច្នោះដែរ។ តើពិធីឡើងមាឃនៅប្រាសាទបល្ល័ង្កមានលក្ខណៈដូចម្តេចខ្លះ? និងមានភាពខុសគ្នាយ៉ាងណាខ្លះពីពិធីឡើងអ្នកតានៅជុំវិញតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក?
ពិធីឡើងមាឃនៅទីនេះចាប់ផ្តើមនៅម៉ោងប្រមាណ ១ រសៀល នៅខ្ទមអ្នកតាមួយដែលស្ថិតនៅខាងមុខប្រាសាទបល្ល័ង្កផ្ទាល់តែម្តង ដែលក្នុងខ្ទមនោះមានផ្តែរទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់មួយសន្មតថាជា “អ្នកតា”។ មនុស្សដែលមកចូលរួម (កូនស្រុកកូនស្រែ) គឺមកពីភូមិចំនួន ៤ រួមគ្នា គឺភូមិដងតាឯក ភូមិតាមុំ ភូមិក្របៅ និងភូមិដងផ្តៀក ហើយអ្នកស្រុកទាំង៤ភូមិនេះជឿថា កាលណាមិនបានរៀបចំពិធីឡើងមាឃនៅប្រាសាទបល្ល័ង្កជូនដល់ចាស់ស្រុកនោះ គេមិនអាចប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗទៀតនៅភូមិទាំងនោះឡើយ ព្រោះគេជឿថា “ចាស់ស្រុក” ដែលមានខ្ទមស្ថិតនៅខាងមុខប្រាសាទបល្ល័ង្កនេះ គឺជាអមនុស្សដែលមានឫទ្ធិអំណាចធំជាងគេប្រចាំតំបន់ ហើយជាម្ចាស់របស់ប្រាសាទនេះតែម្តង។ គេកាន់ភ្ជាប់ជាមួយមកនូវកក់មួយបាច់ (អ្នកស្រុកហៅថា “សសិតដំរី”) ដែលគេសន្មតថាជា “ព្រលឹងស្រូវ”។ ទំនៀមនេះ ដូចគ្នាទៅនឹងពិធីឡើងអ្នកតារបស់ជនជាតិកួយនៅជុំវិញតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុកដែរ ដូចជា ភូមិអណ្តាស ភូមិតាឡែក ភូមិកូនក្អែក ភូមិវាលវែង ។ល។ ព្រលឹងស្រូវដែលយកមកនេះ គេមិនបានយកទៅចងផ្អោបនឹងខ្ទមអ្នកតា ឬដោតនៅជុំវិញខ្ទមអ្នកតាដូចដែលធ្លាប់ឃើញនៅភូមិផ្សេងៗឡើយ។ ប៉ុន្តែ គេយកមកដាក់នៅធុងរួមមួយនៅខាងក្នុងខ្ទមអ្នកតានៅក្នុងបញ្ជាន់រូប នៅជិតចុងបញ្ចប់នៃពិធី ដើម្បីស្រូបយកកម្លាំងថាមពលពីអ្នកតា ហើយព្រលឹងស្រូវនេះគេកាន់ទៅផ្ទះវិញដើម្បីដោតជាប់នឹងច្រមសសរកន្លោងផ្ទះ និងដោតជាប់ជាមួយដោកស្រូវ ក្នុងបំណងសូមឱ្យសុខសប្បាយ និងផលស្រូវឆ្នាំក្រោយកើតកាលវាលគុម្ពឬរីកដុះដាលបានល្អ។ គួរកត់សម្គាល់មួយទៀត សំណែនសម្រាប់បញ្ជូនដល់ពពួកខ្មោចព្រៃតិរិច្ឆាន គេមិនទម្លាប់រៀបចំជាមាន់ឆ្កាង ខ្នោះខ្នៀង សាលា កៅអី ពែរាប ពែច្រមុះជ្រូក ពែកញ្ជ្រោង រទេះគោ រទេះក្របី រូបដំរី រូបសេះ អ្វីច្រើននោះឡើយ ពោល គឺគ្រាន់តែមានសង្ឃឹកមួយធ្វើអំពីស្រទបចេក មានរាងបួនជ្រុងទ្រវែង ប៉ុន្តែ គេធ្វើរូបយន្តហោះ រូបគោ ក្របី សេះ ជ្រូក មាន់ ទា ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឡាំងដោតជាប់នៅជុំវិញសង្ឃឹកនោះ ដែលសុទ្ធសឹងជានិម្មិតរូបនៃយានសម្រាប់បញ្ជូនឬបណ្តេញពពួកខ្មោចព្រៃតិរិច្ឆានទាំងនោះឱ្យចេញពីស្រុក តាមរយៈកម្លាំងថាមពលរបស់អ្នកតា។
បន្ទាប់អំពីកិច្ចសែនព្រេនបានបញ្ចប់ កិច្ចបញ្ជាន់រូបក៏ចាប់ផ្តើមឡើងតែម្តង ដោយមានអ្នកភ្លេងអារក្សមួយក្រុមមានគ្នាចំនួន ៤ នាក់ (ទ្រសោ១ និងស្គរ៣) សម្រាប់ប្រគុំអន្ទងអមនុស្សឱ្យមកសណ្ឋិតក្នុងខ្លួនរូបស្នង។ រូបស្នងនៅទីនេះមានទាំងរូបប្រុសនិងស្រី ដែលភាគច្រើនជាមនុស្សស្ថិតនៅក្នុងវ័យចំណាស់។ គេជឿថាអ្នកតាដែលជាឃុំគ្រងតំបន់នេះមានចំនួនដល់ទៅ ១២១ ឯណោះ ប៉ុន្តែ អ្នកតាដែលមានឫទ្ធិអំណាចធំជាងគេ គេហៅថា “ចាស់ស្រុក” ដែលជាម្ចាស់ប្រាសាទ និងជាអតីតមេទ័ពមួយរូបនាសម័យបុរាណដែលមានកាន់ដាវមួយផង។ រីឯ អ្នកតាសំខាន់ៗផ្សេងទៀត មានដូចជា តាគង់ តាពៅ យាយទាប យាយណាក់ តាម៉ឺនមាស តាថាន់ (មេទ័ព) យាយអ៊ែម កុមាររាជ តាពេជ្រ តាតិលមិល ។ល។ បទចម្រៀងក្នុងកិច្ចបញ្ជាន់រូប មានបទអញ្ជើញគ្រូ បទតាវ៉ា បទតាថាវ បទអួក បទសុរិយា បទអន្ទង បទអុំទូក និងបទបំពេញឃ្លាំង។ គួរកត់សម្គាល់ កិច្ចសន្ទនារវាងកូនស្រុកកូនស្រែជាមួយអ្នកតាតាមរយៈរូបស្នងនៅក្នុងកិច្ចបញ្ជាន់រូបនាឆ្នាំ២០២៦នេះ គឺច្រើនជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ច្រើនជាងបញ្ហាភោគផលស្រូវ និងការព្យាបាលជំងឺ។ ដ្បិត យើងដឹងស្រាប់ហើយថា ភាពតានតឹងផ្នែកយោធារវាងខ្មែរ-សៀមកំពុងតែក្តៅគគុកនៅឡើយ។ ម្ល៉ោះហើយ កូនស្រុកកូនស្រែបានយកក្តីព្រួយបារម្ភនេះមកសួរនាំ និងជម្រាបជូនអមនុស្សឱ្យបានដឹងឮ ហើយស្នើសុំមកវិញនូវការសំណូមពរឱ្យអ្នកតាជួយឃុំគ្រងថែរក្សាប្រទេសកម្ពុជាឱ្យសុខសាន្តតរៀងទៅ ព្រមទាំងស្នើសុំឱ្យអ្នកតាជួយថែរក្សាយោធិនកំពុងស្ថិតនៅសមរភូមិមុខមួយចំនួនដែលជាអ្នកមានស្រុកកំណើតនៅតំបន់នេះផ្ទាល់។ ត្រង់ចំណុចនេះ បង្ហាញឱ្យឃើញថា មនុស្សចាត់ទុកអ្នកតា គឺជាមេកើយរបស់ស្រុក ដែលអាចពឹងពាក់បានសព្វគ្រប់បែបយ៉ាង ទោះបីតួនាទីសំខាន់របស់អ្នកតាជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយភោគផលស្រូវក៏ដោយ។
គួរកត់សម្គាល់ជាពិសេស កិច្ចចុងក្រោយនៃពិធីឡើងមាឃនៅប្រាសាទបល្ល័ង្កនេះ គឺគេបានប្រមូលព្រលឹងស្រូវពីកូនស្រុកកូនស្រែ យកមកដាក់ក្នុងធុងរួមមួយនៅកណ្តាលរោងអ្នកតា។ ពេលនោះ រូបស្នងអ្នកតាទាំងអស់ឡើងរាំផង និងប្រោះព្រំទឹកដល់ព្រលឹងស្រូវនៅក្នុងធុងនោះផង ដែលសបញ្ជាក់ឱ្យឃើញថា គឺជាការផ្ទេរថាមពលពិសិដ្ឋរបស់អ្នកតាស្រូបចូលទៅក្នុងព្រលឹងស្រូវ ក្នុងនិម្មិតរូបសូមឱ្យព្រលឹងស្រូវនោះ អាចចែកចាយថាមពលពិសិដ្ឋទៅដល់ស្រូវរបស់អ្នកស្រុក ពោល គឺសូមឱ្យការបង្កបង្កើនផលស្រូវនារដូវបន្ទាប់ បានកើតកាលវាលគុម្ពចម្រុងចម្រើនដូច្នេះ ឯង។ ស្របពេលជាមួយគ្នានោះ រូបស្នងដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងពេលអ្នកតាចូលសណ្ឋិតនោះ បានស្រែកជាសំឡេងសត្វសេះ ដើម្បីជាសញ្ញាហៅបរិវារជិះសេះចូលមក។ អ្នកជិះសេះក៏ចូលមកជិតសង្ឃឹកដែលត្រៀមបញ្ជូនចេញក្រៅ រួមជាមួយអ្នកផ្លុំកញ្ចែម្នាក់មកជាមួយផង។ សេះដែលគេយកមកជិះនោះ គឺគ្រាន់តែជាសេះនិម្មិតរូបប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើឡើងអំពីស្លឹកអន្សែ ហើយការជិះសេះនោះទៀតសោតជានិម្មិតរូបបង្ហាញថា ការបណ្តេញពពួកខ្មោចព្រៃតិរិច្ឆានឱ្យចេញពីស្រុក គឺតែងមានមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូនចេញទៅជាច្រើន រីឯការផ្លុំកញ្ចែទៀតសោត ក៏ជានិម្មិតរូបបង្ហាញអំពីការបណ្តេញឧបទ្រពចង្រៃឱ្យចេញពីស្រុកដូចគ្នា។ ព្រមជាមួយគ្នានេះ សេះនោះទៀតសោត គឺជាមធ្យោបាយហែរហមអមនុស្ស (អ្នកតា) ទៅកាន់ទីតាំងដើមវិញ ព្រោះទីតាំងប្រារព្ធពិធីស្ថិតនៅខ្ទមអ្នកតាចាស់ស្រុក រីឯអ្នកតាដែលមកចូលរួមពិធីដែលកូនស្រុកកូនស្រែរៀបចំជូននេះ គឺមានប្រភពមកពីទីតាំងជុំវិញជាច្រើនកន្លែង ម្ល៉ោះហើយត្រូវការបរិវារហែរហមទៅវិញ។ រណ្តាប់បញ្ជូននៅលើសង្ឃឹកនោះ គេយកទៅដាក់នៅទីស្រែដែលស្ថិតនៅទិសពាយព្យកន្លែងប្រារព្ធពិធី ហើយកន្លែងដែលដាក់នោះស្ថិតនៅចំផ្លូវបំកជាបួន ដែលជានិម្មិតរូបបង្ហាញថា សូមឱ្យពពួកខ្មោចព្រៃ តិរិច្ឆានទាំងឡាយអាចចាកចេញពីស្រុកទៅតាមផ្លូវគ្រប់ច្រកល្ហក។ ទំនៀមនេះ ជាលក្ខណៈពិសេសដាច់ដោយឡែកមួយរបស់អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ ហើយមានលក្ខណៈស្រដៀងទំនៀមនៅភូមិចុងព្រៃនិងភូមិព្រៃព្រះ (ប៉ែកនិរតីតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក) ដែលកិច្ចបញ្ជូនធ្វើឡើងដោយអ្នកតាជិះដំរី ពោល គឺអ្នកតាបានជ្រើសរើសកូនស្រុកកូនស្រែម្នាក់ឱ្យមកលត់ជង្គង់ដើរតួជាសត្វដំរី។
សរុបជារួមមក ពិធីឡើងមាឃនៅប្រាសាទបល្ល័ង្ក បានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញទំនាក់ទំនងរវាងជំនឿជីវចលរបស់អ្នកស្រុក ជាមួយប្រាសាទដែលជាសំណង់ឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ពោល គឺមានន័យថា ទោះបីផ្នត់គំនិតនៃជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនាបានចុះថយទៅហើយក្តី អ្នកស្រុកនៅតែយល់ថា សំណង់ប្រាសាទនេះគឺមានម្ចាស់ថែរក្សា ដែលគេចាត់ទុកជាអ្នកតាចាស់ស្រុក ឬជាមេកើយរបស់ស្រុក និងមានតួនាទីឃុំគ្រងថែរក្សាការពារកូនស្រុកកូនស្រែ ហើយមានមុខងារជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយស្រែ ជាទីប្រជុំភោគផល ជាលំនឹងភោគផលកសិកម្ម ពោល គឺជាអ្នកដែលបានផ្តល់នូវទឹកភ្លៀងពេញបរិបូណ៌សម្រាប់ស្រោចស្រពដល់ដំណាំកសិកម្មរបស់អ្នកស្រុក។
បញ្ជីឯកសារពិគ្រោះ
ម៉ង់ វ៉ាលី, អាន រស្មី, ស្រី សមប៊ុនណារ៉ុង ២០២៥, មត៌កអរូបីជុំវិញតំបន់សំបូរព្រៃគុក (ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងចុះបញ្ជីកិច្ចពិធីបែបជីវចល), ភ្នំពេញ។
ម៉ៅ សិទ្ធិប៊ុណាវឌ្ឍន៍ ២០១៥, ការកំណត់ និងប្រើប្រាស់លំហ, សារណាបញ្ចប់បរិញ្ញាបត្របុរាណវិទ្យា ជំនាន់ទី២៣ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ, ភ្នំពេញ។
ស្រេង ជីវ័ន្ត ២០២៥, សញ្ញាណ “ស្នង” ក្នុងកិច្ចពិធី, សារណាបញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្របុរាណវិទ្យា, ជំនាន់ទី៣៣, សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ, ភ្នំពេញ។
ហៀន សុវណ្ណមរកត “ឡើងមាឃ ទំនៀមអ្នកស្រុកអង្គរ”, អត្ថបទផ្សាយអនឡាញនៅក្នុង AMS Khmer civilization, https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/26231 ។
អាំង ជូលាន ២០១២-២០១៣, “៣កើតមាឃធំ”, បណ្តាញពត៌មានក្នុងវប្បធម៌ខ្មែរ, ៨: ៤៣-៤៤។
ANG Chouléan 1986, Les êtres surnaturels dans la religion, Cedoreck, Paris.
Abstract
This article examines the Leung Meakh ceremony at Prasat Ballang, Kampong Thom, a site where 11th century Hinduism architecture intersects with contemporary animist practice. Observed annually on the third day of the waxing moon of Meakh, the ritual is centred upon the veneration of the ‘Chas Srok’ (the primary tutelary deity) to ensure communal well-being and agricultural prosperity. A pivotal element of the rite involves the consecration of the ‘Rice Spirit’ (proloeng srov), which is subsequently taken by villagers to their respective granaries to guarantee a bountiful harvest. Significantly, the 2026 proceedings reflected contemporary societal concerns, as the dialogue between the community and the spirit mediums shifted towards national security and the protection of soldiers at the borders. The ceremony concludes with the symbolic expulsion of malevolent forces, illustrating the vital role of the deity as the paramount regional guardian and the essential guarantor of agricultural stability.
