English
ដោយ៖ ម៉ង់ វ៉ាលី
នៅក្នុងឯកសារមុនៗដែលសិក្សាដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិបារាំង គេច្រើនហៅប្រាសាទនេះថា “អំពិលរលំ” ប៉ុន្តែឈ្មោះនេះសព្វថ្ងៃពុំមានអ្នកស្រុកណាម្នាក់ស្គាល់ឡើយ ព្រោះអ្នកស្រុកហៅតៗគ្នាថា “ប្រាសាទបី”។ ប្រាសាទបី មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិអណ្តូងត្រុំ ឃុំចំណាលើ ស្រុកស្ទោង ខេត្តកំពង់ធំ ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គ.ម. ភាគពាយព្យទីរួមខេត្តកំពង់ធំ និងមានចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គ.ម. ពីទីប្រជុំជនស្រុកស្ទោង។ កន្លងមក ប្រាសាទនេះបានទាក់ទាញអ្នកស្រាវជ្រាវបរទេសមកសិក្សាច្រើនណាស់ ចាប់តាំងពីចុងស.វ.ទី១៩មក ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងនោះមានដូចជា លោក Étienne Aymonier ឆ្នាំ១៨៨៣ និង១៩០០, លោក Lunet De Lajonquière ឆ្នាំ១៩០២, លោក Henri Parmentier ឆ្នាំ១៩១៣, ១៩២៧, ១៩៣៥, លោក M. Dufosse ឆ្នាំ១៩១៨, លោក Louis Finot ឆ្នាំ១៩១២, លោក Goerge Coedès ឆ្នាំ១៩៥៤, លោក Pierre Dupont ឆ្នាំ១៩៥៥, លោក Louis Malleret ឆ្នាំ១៩៦៣, លោកស្រី Mireille Bénisti ឆ្នាំ១៩៧១ ។ល។
ប្រាសាទបី សាងអំពីឥដ្ឋរាងបួនជ្រុងស្មើ មានតួប៉មបីរត់ជួរគ្នាពីជើងទៅត្បូង បែរមុខទៅទិសខាងកើត([1])។ សព្វថ្ងៃតួប៉មកណ្តាលនៅឈរមានរូបរាង ក្បែរព្រះវិហារថ្មីមួយនៅខាងកើត រីឯតួប៉មសងខាងចំនួនពីរទៀតបានបាក់បែក និងបាត់រូបរាងទាំងស្រុងទៅហើយ។ រីឯប្រាសាទដែលនៅមានរូបរាងក៏មិននៅល្អពេកដែរ គឺផ្នែកដំបូលបានបាក់បែកទាំងស្រុងទៅហើយ (រូបលេខ១-២)។ ប្រាសាទនេះមានទ្វារចូលនៅទិសខាងកើត និងនៅទិសផ្សេងៗទៀតពុំមានរចនាជាទ្វារបញ្ឆោតដូចប្រាសាទដទៃទៀតឡើយ ដោយសិល្បករតម្រៀបឥដ្ឋស្មើ និងពុំមានក្បាច់លម្អអ្វីឡើយ។ នៅមុខខាងកើត និងខាងជើង មាននៅសល់ចម្លាក់វិមានអណ្តែតឆ្លាក់ជាប់នៅលើជញ្ជាំង ដែលជាក្បាច់រចនាមួយមានការនិយមខ្លាំងនៅស.វ.ទី៧ ជាពិសេស គឺឃើញមាននៅតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក។ ប៉ុន្តែចម្លាក់វិមានអណ្តែតនៅប្រាសាទនេះ មានការវិវឌ្ឍរូបរាងថ្មីខុសប្លែកវិមានអណ្តែតនៅសំបូរព្រៃគុក ដែលយើងអាចរាប់បានថាមានចម្លាក់វិចិត្រមួយបែប គ្រាន់តែពុំមានលម្អជារូបទេពឬសត្វផ្សេងៗដូចនៅសំបូរព្រៃគុកឡើយ ពោល គឺមានតែក្បាច់លម្អជារាងអាគារប្រាសាទសុទ្ធតែម្តង([2]) (រូបលេខ៣)។ ចំពោះ ឥដ្ឋដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់សាងសង់ប្រាសាទនេះ មានបណ្តោយប្រវែង ២៨ស.ម. ទទឹង ១៤ស.ម. និងកម្រាស់ ៨ស.ម.។ ចំណែក ឯរចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងទៀតនៃប្រាសាទ យើងឃើញខាងជើងមានស្រះធំមួយប្រវែងបណ្តោយ ១៨០ម៉ែត្រ និងទទឹង ៧៥ម៉ែត្រ ដែលអ្នកស្រុកហៅថា “បឹងវែង”, នៅខាងកើតមានស្រះបី ក្នុងនោះស្រះនៅជិតប្រាសាទជាងគេហៅថា “ត្រពាំងតាលៀង” ប្រវែងបណ្តោយ ៦០ម៉ែត្រ ទទឹង ៤០ម៉ែត្រ, ស្រះមួយទៀតហៅថា “ត្រពាំងជ្រៃ” ប្រវែងបណ្តោយ ១៦០ម៉ែត្រ ទទឹង ៥៦ម៉ែត្រ និងស្រះធំមួយទៀតស្ថិតនៅចំអ័ក្សខាងកើតទល់មុខចំប្រាសាទប្រមាណ ៥០០ម៉ែត្រ ស្ថិតនៅជាប់ត្រពាំងជ្រៃ អ្នកស្រុកហៅថា “ទន្លេក្អាយ” ដែលមានប្រវែងបណ្តោយ ១៨០ម៉ែត្រ ទទឹង ១២៥ម៉ែត្រ។
នៅឆ្នាំ២០០៦ មានផ្តែរទ្វារចំនួនពីររក្សាទុកនៅទីនោះ តែជាអកុសលផ្តែរទ្វារទាំងពីរនេះបានបាត់បង់ពីទីតាំងដើមហើយ ហើយយើងមិនដឹងថាស្ថិតនៅទីណានោះទេសព្វថ្ងៃ។ ផ្តែរទ្វារទាំងពីរនេះយើងអាចសិក្សាបានតាមរូបភាពក្នុងឯកសារអ្នកស្រាវជ្រាវជំនាន់មុន។ ផ្តែរទី១ លម្អជាក្បាច់រុក្ខជាតិសុទ្ធសាធ ដោយក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូមានរាងត្រង់ មានក្បាច់សន្លឹកឈើនៅលើបន្ទាត់ធ្នូ នៅខាងចុងផ្តែរក៏ជាក្បាច់ស្លឹកឈើឆ្លាក់នៅលើក្បាលសសរ ហើយផ្នែកខាងក្រោមជារំយោលផ្កាឬកម្រងមាលាឆ្លាស់គ្នា([3]) (រូបលេខ៤)។ ផ្តែរទ្វារនេះ មានលក្ខណៈទូទៅដូចនឹងផ្តែរទ្វាររកឃើញនៅវត្តព្រះនាង ប្រាសាទស្វាយព្រាម ប្រាសាទគូ វត្តកកោះ ។ល។ ដែលមានទម្រង់ជាសិល្បៈរចនាបថព្រៃក្មេង នាស.វ.ទី៧ (គ.ស.៦៣៥ – ៧០០) ([4]) ។ ផ្តែរទ្វារមួយទៀត លម្អដោយក្បាច់ដងធ្នូរាងមូលដាច់ជាកង់ៗដូចមែកឈើ ខាងចុងជាក្បាច់រុក្ខជាតិវង់ចុះមកក្រោម នៅផ្នែកខាងក្រោមជារំយោលផ្កា ដែលលក្ខណៈបែបនេះស្ទើរតែដូចផ្តែរប្រាសាទតោនៅសំបូរព្រៃគុក និងប្រាសាទវត្តប្រាសាទ ពោល គឺជាសិល្បៈចុងរចនាបថព្រៃក្មេង ដើមរចនាបថកំពង់ព្រះ (ពាក់កណ្តាលស.វ.ទី៧-ដើម ស.វ.ទី៨ ([5]) (រូបលេខ៥)។
ក្រៅអំពីផ្តែរ តាមរយៈឯកសារមុនៗនាំឲ្យយើងដឹងថានៅទីនេះកាលពីមុនមក ក៏មាននៅសល់សសរពេជ្ររាងមូលជាច្រើនកំណាត់([6]) ដែលមានលម្អជាក្បាច់រាងដូចថូផ្កាសំប៉ែតនៅក្បាលសសរ មានក្បាច់សន្លឹករាងត្រីកោណដូចកញ្ចាំង ក្បាច់ត្របកឈូក និងក្បាច់ផ្ការំដួល ហើយ លក្ខណៈនេះមានលំនាំដូចសសរពេជ្រនៅប្រាសាទភូមិប្រាសាទ ខេត្តកំពង់ធំ ដែលជាទម្រង់ សិល្បៈកំពង់ព្រះ (រូបលេខ៦) ។ នៅក្បែរប្រាសាទ យើងក៏ឃើញមាននៅសល់ជើងទម្របដិមាមួយដុំរាងបួនជ្រុងស្មើ និងនៅចំពីមុខមានឆ្លាក់រូបគ្រុឌ([7]) ដែលយើងអាចសន្និដ្ឋានថាជាសិល្បៈរចនាបថកោះកេរ នៅស.វ.ទី១០ (រូបលេខ៧)។ ក្រៅអំពីគ្រឿងលម្អស្ថាបត្យកម្មដូចបានរៀបរាប់ខាងលើ អ្វីដែលគេចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងនៅប្រាសាទនេះ គឺសិលាចារឹកចំនួនពីរដែលចុះបញ្ជីលេខ K.162, K.163។ សិលាចារឹក K.163 ចារឹកជាភាសាខ្មែរ ដែលមានចំនួនពីរជ្រុង។ ជ្រុងទី១ មានចំនួន ៩បន្ទាត់ និងជ្រុងទី២ មានចំនួន ១៧បន្ទាត់ (ប៉ុន្តែចាប់ពីបន្ទាត់ទី៨ដល់១៧រលុបអានមិនបាន)។ សិលាចារឹកនេះ ចារឹកឡើងនៅរវាង ស.វ.ទី៧-៨ នៃគ្រឹស្តសករាជ ហើយសិក្សាដំបូងគេដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិបារាំង គឺលោក Etienne Aymonier កាលពីឆ្នាំ១៩០០ ដោយលោកបានបញ្ជាក់អំពីខ្លឹមសារសំខាន់នៃសិលាចារឹក គឺការឧទ្ទិសចំពោះអាទិទេពក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន([8])។ ក្រោយមក លោក Lunet De Lajonquière ក៏បានយោងសេចក្តីប្រែរបស់លោក Etienne Aymonier ក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់នៅពីរឆ្នាំបន្ទាប់ដែរ([9])។ ក្រោយមកទៀត នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ទើបអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីឈ្មោះ George Coedès បានសិក្សាលម្អិតឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤([10]) ។ លក្ខណៈពិសេសនៃសិលាចារឹកនេះគឺ ការបង្ហាញព្រះនាម “ព្រះកម្រតេងអញស្រីអវលោកិតេស្វរ” ដំបូងបំផុតនៅក្នុងសំណេរខ្មែរបុរាណ។ ចំពោះខ្លឹមសារផ្ទាំងទី១ របស់គោលចារឹកនេះ រៀបរាប់អំពីមូលនិធិរបស់បោញប្រាជ្ញាចន្រ្ទ ថ្វាយចំពោះព្រះកម្រតេងអញមៃត្រេយ និងកម្រតេងអញអវលោកិតេស្វរ ដែលជាព្រះពោធិសត្វនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ ផ្ទាំងទី២ រៀបរាប់អំពីតង្វាយរបស់បោញវិទ្យាថ្វាយដល់ព្រះកម្រតេងអញមៃត្រេយនិងព្រះកម្រតេងអញអវលោកិតេស្វរ។
ក្នុងសេចក្តីខាងលើបានបង្ហាញអំពីម្ចាស់ទានចំនួនពីរនាក់ដែលមានងារជា “បោញ” គឺ បោញប្រជ្ញាចន្រ្ទ និងបោញវិទ្យា..។ “បោញ” គឺជាគោរម្យងារមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់របស់ព្រះរាជា ឬជា ស្តេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់សម័យមុនអង្គរ នៅរវាងស.វ.ទី៧។ ចំណែក លោក Michael Vickery យល់ថា “បោញ” គឺជាគោរម្យងារខ្មែរម្យ៉ាងដែលចិនសរសេរជា “ហ្វាន់” ហើយក៏ជាអ្នកដែលចិនហៅថាជា “មេទ័ពធំ” ដែរ។ សិលាចារឹកដែលមានគោរម្យងារ “បោញ” បង្ហាញតឹកតាងថាគោរម្យងារនេះ បានស្នងបន្តទៅទាយាទរបស់គេប្រហែលពីឪពុកមាទៅក្មួយប្រុស (ខ្សែខាងស្រី) ប៉ុន្តែ គោរម្យងារមួយទៀតដែលមានឋានៈប្រហាក់ប្រហែលគឺ “ម្រតាញ” ជាគោរម្យងារដែលតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ចាប់ពីក្រោយដើមស.វ.ទី៨ គ្មានគោរម្យងារ “បោញ” ទៀតទេនៅក្នុងសិលាចារឹក ប៉ុន្តែគោរម្យងារ “ម្រតាញ” គេបន្តប្រើប្រាស់រហូតដល់សម័យក្រោយអង្គរ។ ដូច្នេះ ឋានៈ “បោញ” ដែលជាស្តេចត្រាញ់ក្នុងសហគមន៍តូចៗនៅដើមស.វ.ទី៧នោះ បានបាត់បង់ពីសង្គមខ្មែរក្នុងពេលព្រះមហាក្សត្របង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅដើមស.វ.ទី៨ និងទី៩។ ជួនកាល “បោញ” គឺជាបុត្រារបស់ព្រះមហាក្សត្រ (យោងតាមសិលាចារឹក K.54 ចារឹកនៅគ.ស.៦២៩ ដែលរៀបរាប់អំពីបុត្រាស្តេចឦសានវរ្ម័នទី១ មានព្រះនាមថា “សីវទត្ត” មានគោរម្យងារថា “បោញ” ដែរ) ហើយជួនកាលទៀតពួកគេគឺជាមន្រ្តីថ្នាក់ខ្ពស់បន្ទាប់ពីព្រះមហាក្សត្រ និងទំនងធ្វើសកម្មភាពដោយឯករាជ្យដោយពុំរៀបរាប់ទៅដល់ព្រះមហាក្សត្រណាសោះ។ “បោញ” ទំនងជាស្តេចត្រាញ់ក្នុងស្រុកដែលបានបន្តតំណែងមត៌កទៅទាយាទរបស់គេ([11])។ ដូច្នេះ បោញទាំងពីរជាម្ចាស់ទានដែលរៀបរាប់នៅក្នុងចារឹកខាងលើនេះ គឺទំនងជាមន្រ្តីថ្នាក់ខ្ពស់ ឬក៏ជាស្តេចត្រាញ់ប្រចាំតំបន់ណាមួយក៏ថាបាន។ ដ្បិត យើងដឹងស្រាប់ហើយថា សង្គមខ្មែរនៅសម័យមុនអង្គរមិនរួបរួមនោះទេ ពោល គឺអំណាចនៃការគ្រប់គ្រងទឹកដីមិនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្រតែមួយអង្គនោះទេ ដ្បិតពេលនោះមានព្រះមហាក្សត្រច្រើនក្នុងពេលតែមួយ ឬយើងអាចហៅមួយបែបទៀតថា “ស្តេចត្រាញ់” នេះ ឯង។ ស្តេចត្រាញ់ខ្លះឯករាជ្យ ខ្លះក៏ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចព្រះមហាក្សត្រកណ្តាលដែលបញ្ជាក់ឲ្យយើងឃើញថាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងនៅសម័យមុនអង្គរមានលក្ខណៈសាំញ៉ាំណាស់([12])។
សិលាចារឹកនេះ ក៏បានបង្ហាញអំពីព្រះនាមអាទិទេពចំនួនបីអង្គនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ពោល គឺ ព្រះកម្រតាងអញសាស្តា ព្រះកម្រតាងអញមៃត្រេយ និងព្រះកម្រតាងអញស្រីអវលោកេតិស្វរ។ “អវលោកិតេស្វរ” ផ្សំឡើងដោយពាក្យបីក្នុងភាសាសំស្រ្កឹតបូកបញ្ចូលគ្នា គឺពាក្យ “អវ”, “លោកិត” និង “ឦស្វរ”។ “អវ” មានន័យថា ឆ្ពោះសំដៅទៅក្រោម([13]) “លោកិត” មានន័យដូចគ្នានឹងពាក្យសំស្រ្កឹតថា “លោក” ហើយក្នុងវេយ្យាករណ៍សំដៅទៅលើសកម្មភាពដឹងដោយវិញ្ញាណជាមុន មានន័យថា មើល ឃើញ ជួប ស្គាល់ ប្រមើលមើល ឬពិនិត្យដោយយកចិត្តទុកដាក់([14]) ។ ចំណែក ពាក្យថា “ឦស្វរ” (គុ.) ប្រែថាសមត្ថភាពដែលអាចចេះប្រសប់ ឆ្លាត, (ន). ម្ចាស់ អ្នកគ្រប់គ្រងព្រះមហាក្សត្រ មនុស្សដែលគេគោរពបំផុត ទេពឧត្តមបំផុត ឬអាទិទេពសំខាន់បំផុត([15])។ “អវលោកិតេស្វរ” មានន័យពេញលេញថា ម្ចាស់គ្រប់គ្រងផែនដីដែលសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកមើលចុះក្រោមសំដៅដល់សត្វលោក។
ដូចបានជម្រាបខាងលើម្តងរួចមកហើយ បើគិតទៅលើផ្នែកសាសនា សិលាចារឹកនេះពិតជាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់ដ្បិតជាសិលាចារឹកសម័យមុនអង្គរដំបូងគេបំផុតដែលមានរំលេចនូវឈ្មោះព្រះអាទិទេពក្នុងលទ្ធិព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានគឺ “ស្រីអវលោកិតេស្វរ”។ ជាទូទៅ សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរបុរាណ តែងរៀបរាប់ពីការគោរពលើព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានភាគច្រើនគឺឧទ្ទិសសម្រាប់ព្រះពោធិសត្វមួយអង្គព្រះនាមថា “លោកេស្វរ” ពិសេសសិលាចារឹកនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងកម្របំផុតដេលបានចារឹកព្រះនាម “អវលោកិតេស្វរ”។ ពោល គឺមានតែសិលាចារឹកប្រាសាទអំពិលរំលំតែមួយគត់ដែលបានចារឹកព្រះនាមព្រះពោធិសត្វបែបនេះ។ សម័យក្រោយមក ការដែលហៅឈ្មោះពេញថា “អវលោកិតេស្វរ” បែបនេះលែងឃើញមានទៀតហើយ ដោយគេប្រើនាមថា “លោកេស្វរ” ជំនួសវិញ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងសម័យអង្គរយូរៗម្តងបានលេចចេញជាពាក្យហៅកាត់ថា “អវលោកិតេស” ឬ “អវលោកិត” ដោយមិនមានហៅព្រះនាមពេញលេញឡើយ។ សិលាចារឹកដំបូងហៅព្រះនាមទេពអង្គនេះថា “លោកេស្វរ” គឺសិលាចារឹកប្រាសាទតាគាម ចារឹកនៅគ.ស.៧៩១([16])។ ព្រះនាមនេះក្លាយជាព្រះនាមដ៏ពេញនិយមហៅនៅក្នុងសម័យអង្គរដោយមានអត្ថន័យដូចជាព្រះនាមព្រះឥសូរដែរ។ អវលោកេតិស្វរ គឺជាព្រះពោធិសត្វជួយស្រោចស្រង់មនុស្សពីទុក្ខវេទនាទាំងពួង និងនាំពួកគេទៅរកទីតាំងថ្មីក្នុងស្ថាន សុខាវតីនៃព្រះពុទ្ធអមិតភៈ។ ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយានបានវិវឌ្ឍទ្រឹស្តីមួយនៃការបង្កើតលោកពឹងផ្អែកលើគោលជំនឿមួយ ដោយស្វែងទីស្ថានបរមសុខនៃទេវតា ព្រះពុទ្ធ ព្រះពោធិសត្វ និងមនុស្ស ហៅថា “ស្ថានសុខាវតី” ជាស្ថានសួគ៌នៅទិសខាងលិច។ បុគ្គដែលអាចនាំសត្វលោកទៅដល់ទីស្ថានដ៏សុខក្រៃលែងនេះជាប់ទាក់ទងជាមួយព្រះពុទ្ធអមិតាភៈ គឺព្រះពោធិសត្វអវលោកិតេស្វរ។ ព្រះអង្គជំនួសឲ្យព្រះពុទ្ធសោមណគោត្តម មានកម្លាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងជាព្រះពោធិសត្វប្រកបដោយក្តីករុណា([17])។ ព្រះពោធិសត្វអវលោកេត្វស្វរ មានយោគិនី នៅហែរហមជុំវិញព្រះអង្គជាច្រើនដូចា ព្រះពោធិសត្វបាណ្ឌរវាសិណ ព្រះពោធិសត្វតារា ព្រះពោធិសត្វភ្រុកុតិ ព្រះពោធិសត្វប្រាជ្ញាបារមី ព្រះពោធិសត្វលោចនា និងព្រះព្រះពោធីសត្វឧស្ណីរាជ ([18])។ ព្រះពោធិសត្វបានធ្វើការសច្ចាប្រណិធានដ៏អស្ចារ្យ និងជាអ្នកអាចស្តាប់នូវសំឡេងរបស់សត្វទាំងឡាយជួបនៅការលំបាក។ ដោយសារតែសំឡេងនេះហើយទើបព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរ បានពន្យាការត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធរហូតដល់ពេលព្រះអង្គបានជួយចម្លងសត្វលោកទាំងអស់ទៅដល់និព្វានជាមុន។
ចំណែក សិលាចារឹក K.162 (រូបលេខ៨–៩) វិញ ចារឹកនៅលើមេទ្វារទាំងសងខាងនៃតួប៉មកណ្តាលប្រាសាទអំពិលរលំ។ សិលាចារឹកនេះ ធ្លាប់មានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក Etienne Aymonier កាលពីឆ្នាំ១៩០០ តែមិនបានបរិយាយអ្វីច្រើននោះទេ ពោល គឺលោកគ្រាន់តែបញ្ជាក់ថាមានសិលាចារឹកនៅលើមេទ្វារតែប៉ុណ្ណោះ([19])។ បន្ទាប់មកទៀត លោក Lunet De Lajonquière ក៏បានយោងសេចក្តីប្រែរបស់លោក Etienne Aymonier ក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់នៅពីរឆ្នាំបន្ទាត់ដូចគ្នា([20])។ ក្រោយមកទៀត នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ទើបអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីឈ្មោះ George Coedès បានសិក្សាលម្អិតឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤([21])។
សិលាចារឹកនេះ មានពីរផ្នែក គឺខាងជើងចារឹកជាភាសាសំស្រ្កឹតមានចំនួន ២២បន្ទាត់ ស្មើនឹង ១១ស្លោក និងផ្នែកខាងត្បូងវិញចារឹកជាភាសាសំស្រ្កឹតចំនួន ២៨បន្ទាត់ (ស្មើនឹង ៩ស្លោក និង៥បន្ទាត់ជាពាក្យរាយ) ហើយចារជាភាសាខ្មែរចំនួន ២ បន្ទាត់។ សិលាចារឹកនេះ ចារឹកឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ (គ.ស.៩២៨–៩៤១) ប៉ុន្តែបានរំឭករឿងរ៉ាវអំពីមន្រ្តីនិងរជ្ជកាលស្តេចអង្គមុនៗ ដូចជា ន្រវីរ ដែលជាមន្រ្តីក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស្រីយសោវរ្ម័ន ព្រះបាទហស៌វរ្ម័ន និងជាអ្នកបានកសាងសម្មិទ្ធិផលបុណ្យនានាក្នុងទេវស្ថានប្រាសាទនេះ។
មេទ្វារខាងជើង មានចំនួន ២២បន្ទាត់ ស្មើនឹង១១ស្លោក ចាររៀបរាប់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដើមស.វ.ទី៩ ស្តីពី “ពិធីទេវរាជរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មនទី២ នៅលើភ្នំមហេន្រ្ទគិរី ដោយមានបញ្ជាក់ដល់ព្រាហ្មណ៍ “ហិរណ្យទាម” ត្រូវជារាជព្រាហ្មណ៍ដែលព្រះបាទបរមេស្វរ (ជយវរ្ម័នទី២) អញ្ជើញមកពីជនបទ ហើយគាត់ជាអ្នកប្រាជ្ញខាងសិទ្ធវិទ្យា មករៀបចំពិធីកម្រតេងជគត្តរាជ្យ និងបង្រៀនព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យជាព្រះរាជគ្រូរបស់ព្រះបាទបរមេស្វរ។
ជារួមមក បន្ទាប់ពីបានសិក្សាលម្អិតអំពីប្រាសាទបីរួចមក យើងសង្ខេបបានថា ប្រាសាទនេះទំនងកសាងឡើងនៅចុងរចនាបថព្រៃក្មេង ដើមរចនាបថកំពង់ព្រះ ក្នុងស.វ.ទី៧ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ (គ.ស.៦៣៧-៦៥៧) ឬ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ (គ.ស.៦៥៧-៦៨១) ហើយក្រោយមកនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ (គ.ស.៩២៨-៩៤១) គេបានកែលម្អបន្ថែម
ជាសំណង់ព្រហ្មញ្ញសាសនាជំនួសវិញ។
([1]) Lajonquière, 1902: 260.
([2]) Parmentier, 1927: 28, Chen Chanrathana, 2005-2006: 132.
([3]) Lajonquière, 1902: 261.
([4]) Bénisti, 1971: 120-121.
([5]) Bénisti, 1971: 123; Parmentier, 1927: 154.
([8]) Aymonier, 1900: 442.
([9]) Lajonquière, 1902: 261.
([10]) Coedès, 1954: 101.
([11]) Vickery, 2001-2002: 30-32.
([12]) Vickery, 2001-2002: 32.
([13]) Stchoupak, Nitti, Renou, 1972:84.
([14]) Stchoupak, Nitti, Renou, 1972:617.
([15]) Stchoupak, Nitti, Renou, 1972:133.
([16]) Coedès, 1951: 83.
([19]) Aymonier, 1900: 442.
([20]) Lajonquière, 1902: 261.
([21]) Coedès, 1954: 100.
ឯកសារយោង
Aymonier, Etienne
1900, “Le Cambodge”, Tome I, Le royume actuel, Paris.
Bénisti, Mireille
1971, “Recherches sur le premier art khmer, III. Aux confins des styles de Prei Kmeng et de Kampong Preah ”, Arts Asiatiques, Tome 23, Paris
Chen Chanratana
2006, Etudes des palais volants dans l’art Khmer préangkorien, Diplôme de Master de
recherché Histoire et Archéologie de l’Asie de Sud-est Année, Universite Pariss III-Sorbonne nouvelle UFR orient et Monde Arabe, Paris
Coedès, George
1943, “Quelque précisions sur la fin du Fou-Nan” BEFEO, Tome 43, Paris.
1951, Inscription du Cambodge, Vol III, Hanoi.
1954, Inscription du Cambodge, Vol VI, Hanoi.
Dowling, Nancy H.,
1966, Honolulu Academy of arts tenth century khmer Buddhist Trinity, Artius Asiae, Vol 56, No.3/4, and P: 325-341.
Embree, T., & Stephen Hay
1988, Sources of Indian Tradition, Vol 1: From the beginning to 1800 (Introduction to Oriental Civillization)
Lunet De Lajonquière
1902, Inventaire descriptive des monuments du Cambodge, Tome I, Paris.
Parmentier, Henri
1927, “L’Art Khmér Primitif”, Tome I, Paris.
Stchoupak, N., Nitti, L., Renou, L.,
1972, Dictionnaire Sanskrit-Français, Paris.
Vickery, Michael
2000 – 2001, Summary of lectures given at the Faculty of Archaeology, Royal University of Fine Arts, Phnom Penh.
