ប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង

ដោយ៖ ម៉ង់ វ៉ាលី

ប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិបន្ទាយស្ទោង ឃុំបន្ទាយស្ទោង ស្រុកស្ទោង ខេត្ត​កំពង់ធំ ដែល​មានចម្ងាយប្រមាណ ៥៦  គ.ម. ភាគខាងលិចទីរួមខេត្តកំពង់ធំ និងមានចម្ងាយ​ប្រមាណ ៨ គ.ម. ពី​ទីប្រជុំជនស្រុកស្ទោង។ ឈ្មោះ “បន្ទាយស្ទោង” នេះ អ្នកស្រុកហៅសំដៅលើ​ប្រាសាទផង និងសំដៅដល់​ឈ្មោះទីតាំងស្ថាននាមជាភូមិនិងឃុំផង។ “បន្ទាយ” មានន័យដើមថា “កំពែង” ពោល គឺសំដៅលើសំណង់​ជាដី ឥដ្ឋ ឬថ្ម ដែលព័ទ្ធជុំវិញ ឬខ្លះមានគូទឹកជុំវិញ។ រីឯ “ស្ទោង” ​ទំនងក្លាយមកពីពាក្យបុរាណថា “ចទោង” ហើយត្រូវនឹងពាក្យឬសប្រើដល់សព្វថ្ងៃថា “ទោង” ដែលអាច​សំដៅលើរូបរាងដែលកោង បត់បែន ពត់ពែន ដូចគេយោលទោងដូច្នោះដែរ។  ម្ល៉ោះហើយ ការដែលអ្នក​ស្រុកហៅប្រាសាទនេះថា “បន្ទាយស្ទោង” ទំនងគេសំដៅលើកំពែងប្រាសាទដែលធ្វើអំពីឥដ្ឋមានរាងកោង​ ឬរាងដូចទឹករលក។ តែសព្វថ្ងៃ កំពែងប្រាសាទដែលធ្វើអំពីឥដ្ឋរបស់ប្រាសាទនេះ បានកប់ក្នុងដីមើល​ស្ទើរតែ​លែងយល់ទៅ​ហើយ។

កន្លងមក  ប្រាសាទនេះពុំសូវមានអ្នកសិក្សាចាប់អារម្មណ៍ច្រើនឡើយ តែក៏នៅតែមាន​អ្នកធ្លាប់មក​សិក្សាតាំងពីរវាងដើមស.វ.ទី២០ ហើយអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងនោះមានដូចជា ពោល គឺមានតិចតួចដូចជា លោក Lunet De Lajonquière ឆ្នាំ១៩០២ លោក Henri Parmentier ឆ្នាំ១៩១៣ លោក M. Dufosse ឆ្នាំ១៩១៨ លោក Robert Dalet ឆ្នាំ១៩៣៦ ។ល។ ប៉ុន្តែ ការសិក្សាទាំងអម្បាលម៉ាន រៀបរាប់សង្ខេបតិច​បំផុត ពោល គឺអាចរាប់បានថាជាបញ្ជីសារពើ​ភណ្ឌតែប៉ុណ្ណោះ។

ប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង សាងសង់ឡើងអំពីឥដ្ឋ មានរាងបួនជ្រុងស្មើ មានកំពែងឥដ្ឋព័ទ្ធជុំវិញ​ ហើយបែរមុខ​ទៅទិសខាងកើត ពោល គឺបែរមុខឆ្ពោះទៅរកស្ទឹងស្ទោងដែលនៅក្បែរប្រាសាទតែម្តង (រូបលេខ១-៣)។ ប្រាសាទនេះ នៅ​សល់រូបរាងច្រើនគួរសម តែគួរឲ្យសោកស្តាយដែលជញ្ជាំងទាំងមូលនៃប្រាសាទ អ្នកស្រុកបានយកឥដ្ឋចាស់មកបិតបន្ថែមសារជាថ្មី ធ្វើឲ្យយើងមាន​ភាពពិបាកនឹងកំណត់រូបរាងដើមនៃប្រាសាទ (រូបលេខ៤) ហើយក្រៅពីនេះគេបានយកឥដ្ឋចាស់លាយជាមួយឥដ្ឋថ្មី សាងជាសសរនិងរោងលយមកខាងមុខទៀតផង ។ រីឯផ្នែកដំបូលវិញ គឺមាន​រលុះឥដ្ឋធ្លាក់មក​ក្រោមយ៉ាងច្រើន រួមទាំងធ្លាក់ដំបូលរាងដូចផ្កាឈូកធ្វើអំពីថ្មភក់មកក្រោមផង (រូបលេខ៥)។ នៅក្នុងការសិក្សារបស់លោក Lunet De Lajonquière បានរៀបរាប់ថា នៅច្រកខាង​កើតមានផ្តែរទ្វារព្រះឥន្រ្ទគង់លើដំរី​ក្បាលបី ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃផ្តែរទ្វារនេះបានបាត់បង់ទៅហើយ និងអ្នកស្រុកជំនួសវិញ​ដោយរូបចម្លាក់ផ្តែរ​សម័យថ្មីជាព្រះពុទ្ធរូប និងបន្ថែមហោជាងជារូបព្រះពុទ្ធចូល​បរិនិព្វាន (រូបលេខ៦)។ ចំណុចនេះសបញ្ជាក់អំពីការវិវត្តនៃសាសនាក្នុងរបត់ថ្មី លើសំណង់ចាស់ដដែល ពោល គឺការវិវត្តជំនឿពីព្រហ្មញ្ញសាសនា មកជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។

ក្រៅអំពីប្រាសាទ យើងអាចឃើញបំណែក​វត្ថុសិល្បៈធ្វើអំពីថ្មភក់នៅសម័យបុរាណជាច្រើនដែល​គេយកមកទុកនៅរាយប៉ាយមុខប្រាសាទ (រូបលេខ៧-៨)។ វត្ថុទាំងនេះ ទំនងគេយកមកពីទួលប្រាសាទបុរាណ​នៅជុំវិញប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង ហើយយកមកទុកនៅទីនេះយូរមកហើយ។ ពោល គឺមានលក្ខណៈ​ដូច​នៅប្រាសាទព្រះធាតុរកាក្នុងសង្កាត់ស្រយ៉ូវ ក្រុងស្ទឹងសែន ឯណោះដែរ ដែលមានន័យថា អ្នកស្រុកនៅតែគិតថា វត្ថុទាំងអស់ដែលជារបស់បុរាណសុទ្ធសឹងតែមានវិញ្ញាណនិងជារបស់ដែលជាទីគោរពប្រណិប័តន៍យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន។ វត្ថុសិល្បៈ​ទាំងនេះ មានខ្លះជាវត្ថុសិល្បៈសម័យ​មុន​អង្គរ ជាក់ស្តែងដូចជា បំណែកសសរពេជ្រជាដើម ហើយក្រៅពី​នេះមានជើងទម្រ កំពូល​ប្រាសាទ បំណែកចម្រឹងបង្អួច បំណែកព្រះពុទ្ធប្រក់នាគ បំណែកបដិមា ។ល។ ជាវត្ថុសិល្បៈ​នៅ​សម័យអង្គរចាប់ពីស.វ.ទី១០ ដល់ស.វ.ទី១៣។

អ្វីគួរកត់សម្គាល់បន្ថែម នៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង មាន​ស្ថានីយបុរាណជាច្រើនដែលសុទ្ធសឹងជាទីតាំងប្រាសាទបុរាណដែលបាក់បែកក្លាយជាទួល ក្នុងនោះមានដូចជា ទួល​យាយទែត ទួលវត្តចាស់ ទួលអ្នកតាពុទ្ធិវង្ស ទួលប្រាសាទដូនប៉េង ។ល។ ហេតុដូច្នេះហើយសំណង់បុរាណនៅបន្ទាយ​ស្ទោង និងទីតាំងបុរាណដែលរៀបរាប់នេះ ប្រាកដជាមានទំនាក់ទំនងនឹងគ្នាជាក់មិនខាន ហើយអាចឲ្យ​យើងសន្និដ្ឋានបានថា ទីតាំងនៅម្តុំប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង គឺជាទីប្រជុំជនមួយដ៏សំខាន់តាំងពីសម័យអង្គរមក​ម្ល៉េះ។

ដោយហេតុថា ប្រាសាទបន្ទាយស្ទោង មិនមានសេសសល់នូវសិលាចារឹក និងគ្រឿងលម្អជាប់នឹងប្រាសាទដែលអាចឱ្យយើងកត់សម្គាល់ជាធំដុំនោះ យើងមានការពិបាកក្នុងការកំណត់អាយុកាលរបស់ប្រាសាទ។ ប៉ុន្តែ បើយើងក្រឡេកមើលផ្នែកស្ថាបត្យកម្ម និងបំណែកវត្ថុសិល្បៈដែលនៅរាយប៉ាយខាងមុខប្រាសាទ  យើងអាចទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានបឋមបានថា បន្ទាយស្ទោង ទំនងជាប្រាសាទកសាងឡើងដើម្បី​ឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា ឬព្រះពុទ្ធសាសនា នៅសម័យអង្គរ ក្នុងរវាងស.វ.ទី១០ ពោល គឺអាចចន្លោះពីរជ្ជកាលព្រះហស៌វរ្ម័នទី១ (គ.ស.៩១០-៩២២) ដល់រជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស.៩៦៨ – ១០០០)។ សំណង់ប្រាសាទបន្ទាយស្ទោងទៀតសោត គឺជាស្ថាបត្យកម្មសាសនាមួយក្នុងចំណោមសំណង់ប្រាសាទជាច្រើន ដែលបានតាំងទីនៅតាមបណ្តោយស្ទឹងស្ទោង ជាក់ស្តែង ប្រាសាទអំបែងនំ ប្រាសាទត្រពាំងព្រីង ប្រាសាទតាឡោក ប្រាសាទវត្តព្រះដំរី ប្រាសាទវត្តក្តីដើម ។ល។

ឯកសារយោង

Lunet De Lajonquière

1902, Inventaire descriptive des monuments du Cambodge, Tome I, Paris.