មត៌កបុរាណនៅវត្តស្លែង

ដោយ៖ ម៉ង់ វ៉ាលី

វត្តស្លែង មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិស្លែង ឃុំក្តីដូង ស្រុកកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់ធំ ដែលមាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ ១០ គ.ម. ភាគពាយព្យទីរួមខេត្តកំពង់ធំ។ វត្តនេះ គឺជាអតីតទីតាំងប្រាសាទ​មួយ ដែល​អាចមានអាយុកាលតាំងពីស.វ.ទី៧ និងសាងសង់បន្ថែមនៅស.វ.ទី១០ ឬ១១ ប៉ុន្តែសំណង់ប្រាសាទ​ចាស់បានបាក់បែកទាំងស្រុងទៅហើយ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្នុងរវាងឆ្នាំ១៨៥២ គេបាន កសាងព្រះវិហារមួយធ្វើអំពីឥដ្ឋបូកកំបោរបាយអនៅពីលើទីតាំងប្រាសាទចាស់ (រូបលេខ១-២)។

នៅចុងស.វ.ទី១៨ និងដើមស.វ.ទី១៩​​ មត៌កបុរាណដែលមាននៅវត្តស្លែង ពុំសូវមានអ្នកស្រាវជ្រាវជាតិ និងអន្តរជាតិមកសិក្សាប៉ុន្មាន​ឡើយ ទើបតែសម័យថ្មីនេះប៉ុណ្ណោះដែលមាន​អ្នកសិក្សាជនជាតិខ្មែរមកសិក្សា មានជាអាទិ៍ដូចជា លោក ញឹម សុភណ្ឌ ឆ្នាំ២០១៣ និងលោកស្រី សែ លាងអ៊ី ឆ្នាំ២០១៦។

វត្ថុសិល្បៈដែលជាមត៌កបុរាណនៅវត្តស្លែងភាគច្រើនសាងឡើងដោយថ្មភក់ ដែលសុទ្ធសឹងជាគ្រឿងលម្អរបស់ប្រាសាទចាស់ មានដូចជា​ ផ្តែរទ្វារចំនួន ៧ផ្ទាំង ជើងទម្រ ៤ដុំ ថ្មគោលព្រះពុទ្ធសាសនា ៣ ដុំ ។ល។ វត្ថុបុរាណ​ទាំងនេះ មិនមែនជារបស់ស្ថិតនៅទីតាំងដើមនៅក្នុងវត្តស្លែងទាំងអស់នោះឡើយ ដ្បិតរបស់ខ្លះគេ​យកមកពីទួលបុរាណ​ដែលស្ថិតនៅជុំវិញវត្ត មានដូចជា ទួលអន្សាស្លែង ទួលពោធិរណប ទួលនាគសេន ទួលថ្ងាន់ ។ល។

ក្នុងចំណោមផ្តែរទ្វារទាំងអស់នៅវត្តស្លែង មានផ្តែរទ្វារសាងនៅសម័យមុនអង្គរចំនួន ២ផ្ទាំង និងសម័យអង្គរចំនួន ៥ផ្ទាំង។ ផ្តែរទ្វារដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ជាងគេ គឺផ្តែរទ្វារសម័យមុនអង្គរ ស.វ.ទី៧ ដែលសព្វថ្ងៃគេដាក់នៅខាងមុខព្រះវិហារចាស់ ហើយផ្តែរនេះគេយកមកពីទួលប្រាសាទចាស់មួយឈ្មោះថា “ទួលអន្សាស្លែង” ដែលស្ថិតនៅទិសនិរតីវត្តស្លែងប្រមាណ ៥០០ម៉ែត្រ ទួលមានទំហំ ២០ គុណ ៣០ម៉ែត្រ។ ផ្តែរទ្វារនេះមានចម្លាក់រឿងសសរភ្លើងក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ហើយជាសិល្បៈដែលកម្រមានខ្លាំងណាស់នៅក្នុងសិល្បៈខ្មែរ (រូបលេខ៣) ដ្បិតចម្លាក់ប្រភេទនេះគេធ្លាប់ឃើញតែមួយផ្ទាំងទៀតប៉ុណ្ណោះនៅវត្តមហរ ស្រុកកំពង់ស្វាយ (ភាគច្រើនគេហៅផ្តែរនោះ​ថា ផ្តែរវត្តអង្គខ្នារ)។ នៅលើផ្តែរទ្វារនេះ យើង​ឃើញ​មានចម្លាក់ពីរជាន់ ដែលនៅផ្នែកខាងលើត្រង់ផ្នែកកណ្តាលមានចម្លាក់ក្នុងរង្វង់ចំនួនបី តែចម្លាក់​ទាំង​នោះបានរលុបស្ទើរអស់ទៅហើយ នៅ​ផ្នែកខាងចុងផ្តែរមានចម្លាក់នាគរាជ (Nâgarâja)។ ចំណែក នៅផ្នែកកណ្តាលនៃផ្តែរ គឺជាចម្លាក់រឿងសសរភ្លើង ដែលក្នុងនោះមានចម្លាក់តួអង្គចំនួន ៥ ហើយ​នៅកណ្តាលគឺជារូប​សសរភ្លើងព្រះឥសូរ នៅខាងស្តាំសសរភ្លើងជារូបព្រះព្រហ្ម នៅខាងឆ្វេងសសរភ្លើងជា​រូបព្រះវិស្ណុ និងនៅសងខាងយើងមិនដឹងជាទេពអ្វីឡើយ។

ផ្តែរទ្វារសម័យមុនអង្គរមួយទៀតគេដាក់នៅក្នុងព្រះវិហារ​ចាស់ ត្រង់ផ្នែក​ខាងលិច ដោយបិតជាប់ជាមួយបេតុងនៃបល្ល័ង្កព្រះ។ ផ្តែរទ្វារនេះ អាចមានតែ​មួយគត់ក្នុងសិល្បៈខ្មែរ ព្រោះនៅលើក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូ គេឃើញមានលម្អក្បាច់ឬគូឌុដោយមានលម្អជារូបទេពនៅខាងក្នុង[1] (រូបលេខ៤)។ ក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូ មានរាងត្រង់ នៅខាងចុងមានរូបទេពស្រីអង្គុយលើកដៃ​ប្រណម្យត្រឹមចុងចង្កា ហើយផ្នែកខាង​ក្រោមចំពាក់កណ្តាលជារំយោលផ្កា និងកម្រងមាលា។

ចំណែក ផ្តែរទ្វារសម័យអង្គរវិញ មានចំនួន ៥ផ្ទាំងដូចរៀបរាប់ខាងលើ។ ផ្តែរទីមួយ គេដាក់នៅ​ខាងលិចព្រះវិហារចាស់ នៅបល្ល័ង្កព្រះដូចគ្នា។ នៅផ្នែកកណ្តាល​គេឆ្លាក់រូបព្រះក្រឹស្ណដែលជាអវតារព្រះវិស្ណូគង់នៅលើគ្រុឌប្រយុទ្ធជាមួយ​នាគកលិយ[2] និងនៅផ្នែកខាងចុងនៃផ្តែរលម្អជារូបនាគ (រូបលេខ៥)។ ផ្តែរនេះ ទំនងជាសិល្បៈចុងស.វ.ទី១០ ឬដើមទី១១ រចនាបថបន្ទាយស្រី ឬរចនាបថ​ឃ្លាំង។

ផ្តែរសម័យអង្គរទី២ គេដាក់នៅទិសខាងត្បូងក្នុងព្រះវិហារ មាន​ចម្លាក់ទេពប្រុសមួយអង្គអង្គុយបញ្ឈរជង្គង់និងទេពស្រីពីរអង្គបក់ផ្លិតថ្វាយ ហើយនៅខាងក្រោមមានលម្អ​ជារូបរាហូ  (រូបលេខ៦)។  យើងពិបាកសន្និដ្ឋានថាទេពនេះជាទេពណាមួយណាស់ (តែអាចជាព្រះឥសូរ?) ប៉ុន្តែផ្តែរទ្វារនេះ​ ទំនងជាសិល្បៈ​នៅ​ស.វ.ទី១១ ក្នុងរចនាបថបាភួន។

ផ្តែរទ្វារទី៣គេដាក់នៅខាងកើត មានចម្លាក់រូបព្រះឥន្រ្ទគង់នៅលើដំរីក្បាលបី ក្នុងកាយ​វិការហក់លោតបាញ់វជ្រ (គ្រាប់រន្ទះ) ដ្បិតព្រះឥន្រ្ទជាទេពនៃទឹកភ្លៀង និងជាលោក​     បាលប្រចាំនៅទិស​ខាងកើត។ នៅខាងក្រោមដំរីក្បាលបី មានចម្លាក់រាហូក្នុងកាយវិការ​ដៃទាំងពីរចាប់កាន់ជើងតោ ដែលកំពុងងើយឡើងលើ (រូបលេខ៧)។ ផ្តែរទ្វារនេះ មានលក្ខណៈ​ប្រហាក់ប្រហែលនឹងផ្តែរទ្វារនៅខាង​ត្បូង ដែលអាចឆ្លាក់ឡើងនៅស.វ.ទី១១ដូចគ្នា និងអាច​សិល្បករដែលឆ្លាក់ជាមនុស្សតែម្នាក់ផង។ ផ្តែរទ្វារទី៤គេដាក់នៅខាងជើង មានទម្រង់ជាសិល្បៈស.វ.ទី១១ដូចគ្នា ដែល យើងឃើញមានចម្លាក់រូបទេពអង្គុយបញ្ឈរជង្គង់​ម្ខាង​ (ទំនងជាព្រះកុបេរ?) ឆ្លាក់​នៅក្បាច់រាងហោជាង គង់លើទម្រ ដែលនៅខាងក្រោមមានរូបរាហូលៀន​​អណ្តាតចេញក្រៅ និង​ដៃទាំងពីរកាន់ក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូ (រូបលេខ៨)។

ផ្តែរទ្វារសម័យអង្គរចុងក្រោយ គឺរក្សាទុកនៅខាងក្រៅព្រះវិហារចំទិសខាងកើតក្នុងរោង​មួយ។ ផ្តែរ​ទ្វារនេះ បាក់អស់ពាក់កណ្តាលទៅហើយ។ នៅផ្នែកកណ្តាល​ យើងឃើញមានចម្លាក់​មួយអង្គអង្គុយបញ្ឈរ​ជង្គង់ម្ខាង ដែលទំនងជារូបព្រះឥសូរ ហើយនៅខាងស្តាំមានចម្លាក់រូបព្រះវិស្ណុ​មានព្រះហស្ថបួនដោយកាន់​កេតនភណ្ឌផ្សេងៗដូចជា កងចក្រ ដុំមូល ខ្យងស័ង្ខ និងដំបង គង់

នៅលើគ្រុឌជាយានជំនិះ ផ្នែក​ខាង​ក្រោមចំពាក់កណ្តាលមានរាហូដៃកាន់ជើងតោ (រូបលេខ៩​)។​ផ្តែរទ្វារនេះ ទំនងជាសិល្បៈរចនាបថបា​ភួន ក្នុងស.វ.ទី១១។

ក្រៅអំពីផ្តែរទ្វារ ដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ នៅវត្តស្លែង ក៏មាននៅសល់ថ្មគោលព្រះពុទ្ធ​សាសនា​​ដែលសាងនៅចុងសម័យអង្គរ និងនៅសម័យកណ្តាលក៏មាន។ ក្រៅពីនេះ មានជើងទម្រ​បដិមាសម័យ​អង្គរ ស្លឹកសីមាសម័យកណ្តាលមួយចំនួន។

ជារួមមក វត្តស្លែង ជាទីសក្ការបុរាណដែលមានប្រាសាទចាស់តាំងពីសម័យមុនអង្គរ និងអង្គរ ក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ព្រមទាំង​បន្តគោរពប្រណិប័តន៍មក​​ជា​សំណង់​ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅសម័យថ្មី។ ទីនេះ ក៏ស្ថិតនៅតាមបណ្តោយផ្លូវបុរាណ​ចេញពី​តំបន់អង្គរឆ្ពោះទៅ​ខាងត្បូងផង។

[1] Bénisti 1974: 153-154.

[2] Roveda 2005: 179.

ឯកសារយោង

Bénisti, Mireille

1974, Recherches sur le premier art khmer, VI. Linteaux inéits et linteaux méconnus, Art Asiatique, Tome 30, Paris.

Roveda, Victorio

2005, “Image of the gods”, Bangkok.